裁判に関する英単語で、procedure (訴訟手続)というのがあるが、そのエスペラント訳は procedo なのか、proceso なのか。はたまた、proceduro であろうか。
PIVで調べてみると、結論的にはどれもアリだが、語義の掲載順からすると proceso の方がよろしかろう。
AIで英単語 procedure をエスペラントにしてみると、proceduro という訳が当てられることが多いようだ(個人的印象)。NUN-Vortoj訳の日本国憲法ではどうなっているか、単語調べのあとに書いておいた。
脱社会的 procezo → 技術的 procedo → proceduro → 法社会的 proceso という傾斜があって、proceduro は両義的であるように読める。また綴りが似た言葉に、procesio や procesoro などがある。
Procedo
procedi {自} 何かを有効たらしめるために特定の手段を用いる。
procedohttps://vortaro.net/#procedi_kd
- 一定の結果に到達するために適用されることになっている行動方法で、特に製造、印刷、撮影などにおいて採用される作業方法
- proceso に同じ
Proceduro
proceduro
- 方法であって、そのなかで慣習、法令、規則、または法律に適合するように物事が処理される
- コンパイラプログラムの一部で、基本的なタスクを実行した後、呼び出し元のメインプログラムに制御を戻す部分。
proceduri (kontraux) {自} 手続きを取る・手続きに従うこと
https://vortaro.net/#proceduro_kd
Proceso
① proceso
- 法的な事案、法廷に持ち込まれたもの
- procezoに同じ
procesi (kontraux; pri; -e) {自} 起訴する (他動詞ではないのね)
https://vortaro.net/#proceso_kd
NUN-Vortoj訳日本国憲法より
予め要約しておけば、次のようになる。
- proceduro → 具体的・制度的な「手続」
- proceso / procesi → 「裁判」「訴追」といった司法プロセス全体
| 第三十一条 何人も、法律の定める手続によらなければ、その生命若しくは自由を奪はれ、又はその他の刑罰を科せられない。 | Artikolo 31 Neniu estu senigita je sia vivo aux libereco nek estu kriminale punita, krom laux la proceduro difinita de legxo. |
| 第三十七条 すべて刑事事件においては、被告人は、公平な裁判所の迅速な公開裁判を受ける権利を有する。 | Artikolo 37 (1) En cxiuj kriminalaj kazoj la akuzito havas la rajton je rapida kaj publika proceso fare de senpartia tribunalo. |
| 第三十七条 2 刑事被告人は、すべての証人に対して審問する機会を充分に与へられ、又、公費で自己のために強制的手続により証人を求める権利を有する。 | (2) La akuzito estas provizita per plena sxanco pridemandi cxiujn atestantojn, kaj havas la rajton akiri por si atestantojn per deviga proceduro je publika kosto. |
| 第五十八条 2 両議院は、各〃その会議その他の手続及び内部の規律に関する規則を定め、又、院内の秩序をみだした議員を懲罰することができる。但し、議員を除名するには、出席議員の三分の二以上の多数による議決を必要とする。 | (2) Cxiu Cxambro povas difini siajn regulojn pri kunsidoj kaj aliaj proceduroj kaj pri la interna disciplino, kaj povas puni siajn membrojn pro nedeca konduto. Tamen, por eksigi membron necesas decido de la plimulto de almenaux du trionoj de la cxeestantaj membroj. |
| 第六十四条 国会は、罷免の訴追を受けた裁判官を裁判するため、両議院の議員で組織する弾劾裁判所を設ける。 | Artikolo 64 (1) La Parlamento instalas akuzan tribunalon konsistantan el membroj de la du Cxambroj por jugxi la jugxistojn, kontraux kiuj proceso por eksigo estas iniciatita. |
| 第七十五条 国務大臣は、その在任中、内閣総理大臣の同意がなければ、訴追されない。但し、これがため、訴追の権利は害されない。 | Artikolo 75 Sxtatministroj, dum sia mandato, ne estu submetitaj al proceso sen la konsento de la Cxefministro. Tamen, la rajto procesi ne estas difektita pro tio. |
| 第七十七条 最高裁判所は、訴訟に関する手続、弁護士、裁判所の内部規律及び司法事務処理に関する事項について、規則を定める権限を有する。 | Artikolo 77 (1) La Plej Supera Tribunalo havas la povon difini la regulojn pri la proceduroj de procesoj, pri la advokatoj, pri la interna disciplino de la tribunaloj kaj pri la administrado de jugxaj aferoj. |
| 第百条 2 この憲法を施行するために必要な法律の制定、参議院議員の選挙及び国会召集の手続並びにこの憲法を施行するために必要な準備手続は、前項の期日よりも前に、これを行ふことができる。 | (2) La farado de legxoj necesaj por la ekvalido de cxi tiu Konstitucio, la elekto de membroj de la Cxambro de Konsilantoj kaj la proceduro por kunvoki la Parlamenton, kaj ankaux aliaj preparaj proceduroj necesaj por la ekvalido de cxi tiu Konstitucio, povas esti plenumitaj antaux la tago menciita en la antauxa paragrafo. |
> 脱社会的 procezo → 技術的 procedo → proceduro → 法社会的 proceso という傾斜
— 日本エスペラント協会 Japana Esperanto-Instituto (@jeiofic) 2026年5月6日
とてもいいまとめだと思います。特徴的な訳語だけ取り出すと、
① procezo 進展
② procedo 工程
③ proceduro 手続
④ proceso 訴訟
となるでしょうか。古くは④が①の意味で、②が④の意味で使われたことも… https://t.co/35pQX4t6Pz
特徴的な訳語だけ取り出すと、
① procezo 進展
② procedo 工程
③ proceduro 手続
④ proceso 訴訟となるでしょうか。古くは④が①の意味で、②が④の意味で使われたことも…
https://x.com/jeiofic/status/2051907644760391701
アザース!